Waarom de fietshelm verplicht werd na Parijs-Nice 2003 | Kivilev en wielrennen

Wie nu nog een racefietser ziet zonder valhelm kijkt vaak toch wel even verbaasd om. Die durft! Dat beeld was lange tijd heel anders. Bijna iedereen kent de beelden nog wel van wielrenners uit vervlogen tijden, met de haren wapperend in de wind (denkend aan mannen als Gert-Jan Theunisse of Henk Lubberding). Incidenteel zag je wel eens een klassieke worsthelm, al was deze tot 1991 – toen de zogeheten pothelm meer in omloop kwam – wel verplicht in Belgische koersen.

1991, dat is ook het jaar dat de UCI renners verplicht om die pothelm te dragen tijdens wedstrijden. Tot er tijdens Parijs-Nice een stevig protest uitbreekt onder renners. Zoals we op Het is Koers in een eerder stuk citeerden: “Als de zon schijnt en je bent aan het klimmen voelt je hoofd binnen enkele minuten aan als een pot gekookte mosselen’, foetert Tony Rominger, in 1991 nadat hij Parijs-Nice wint. Een andere renner: ‘Je loopt ook nog eens een grote kans op voorhoofdsholteontstekingen omdat je de hele dag zweet als een otter en je krijgt bovendien kramp in je nek omdat je de hele dag je hoofd omhoog moet houden om onder de rand door te kunnen kijken.”

Het protest, waarbij renners collectief blootshoofds aan de start verschijnen, levert uiteindelijk uitstel op, maar geen afstel. Ook al zwengelt het fatale ongeval van Fabio Casartelli in de Tour van 1995 uiteraard wel weer de discussie aan, het leidt niet tot een kantelpunt. Nog niet. Dat punt komt er uiteindelijk namelijk wel, maar pas in 2003. De Kazachse renner Andrei Kivilev is het spreekwoordelijke kalf dat eerst moet verdrinken. Tijdens Parijs-Nice komt hij  zwaar ten val en overlijdt uiteindelijk in het ziekenhuis aan een schedelbreuk. Als duidelijk wordt dat een deugdelijke helm zijn leven had kunnen redden is het hek van de dam en de UCI-plicht alsnog een feit. Met de bijkomstigheid dat de helmen van die periode ook al een stuk comfortabeler zijn dan de pionierende potten van jaren daarvoor.

(op de coverfoto uit Parijs-Nice 2025 zie je iedereen nu netjes met helm rijden…zoals ook verplicht is)

Wat zegt dit over de helmdiscussie?

Je zou denken dat we hiermee een aanloop nemen naar een pleidooi voor het dragen van fietshelmen in het dagelijks verkeer. Maar nee. Daar blijven we liever van weg. Zoals fietsprofessor Marco te Brömmelstroet, sterk pleitbezorger van de Rechtvaardige Straat, ook betoogt: “De fietshelm reduceert niet het verkeersgevaar, maar normaliseert het juist.” Daarmee is het geen kritiek op het dragen van een helm, maar wel een aanzet om het niet (primair) te hebben over helmen of andere veiligheidswering, maar juist over het indammen van het werkelijke gevaar. Een valhelm dragen kan immers zeker geen kwaad, vooral niet als je je kwetsbaar voelt of met hogere snelheid door het verkeer gaat.

Ook de Fietsersbond, als belangenvereniging van fietsend Nederland, is geen voorstander van een helmplicht. Ze zijn niet tégen het dragen van een fietshelm – integendeel zelfs, want een helmadvies kan er voor groepen fietsers wel degelijk zijn – maar de bond is bang dat mensen daardoor misschien juist eerder minder gaan fietsen. Ook zij opteren primair voor veiligere infrastructuur en lagere verkeerssnelheden. Bovendien beschermt de helm maar een beperkt (maar uiteraard wel essentieel) deel van het lichaam bij een impact. Moeten we dan voortaan in een volledig harnas als fietsers deelnemen aan het dagelijks verkeer? Nee, natuurlijk niet. De helm is dan ook, hoe nuttig het ook kan zijn, bovenal symboolpolitiek en legt de verantwoordelijkheid niet per se op de juiste plek.

Zoals Jeroen Paar, arts op de Spoedeisende Hulp van het Haaglanden Medisch Centrum, het op zijn LinkedIn verwoordde: “Vaak wordt de term ongeluk nog gebruikt, terwijl ongeval veel beter op zijn plaats is: een botsing of valpartij in het verkeer is niet een kwestie van domme pech, maar van vele, grotendeels voorspelbare en beïnvloedbare keuzes en gedragingen van verkeersdeelnemers, wegbeheerders en handhavers. […] Preventie van fietsverkeersongevallen leidt tot minder letsels, meer gezondheid en meer arbeidsproductiviteit. De meest gezonde vorm van mobiliteit kan nog gezonder worden.”

Als wielrenner weet je dat je gevaar loopt en wapen je je daartegen. Dat gevaar zit in koersongevallen, waarvan je weet dat het gevaar altijd op de loer ligt. Dat doe je, ook als amateur, in gedrag, alertheid en in uitrusting, inclusief die moderne, lichte pothelm. Zowel in koers als daarbuiten is dat inmiddels de normaalste zaak van de wereld, sinds het overlijden van Andrei Kivilev. Maar gewoon van A naar B fietsen, dat zou toch overal in Nederland veilig moeten kunnen? Dan sta je, hoe alert je misschien ook bent, niet als een wielrenner altijd stil bij gevaren. Ook al stelde Shimano recent al een zorgwekkend beeld aan de kaak in het gehouden onderzoek State of the Nation, in ons land wanen we ons vaak nog veilig, maar is de praktijk vaak een stuk weerbarstiger. Zelfs al houden fietsers zichzelf strikt aan de regels, ze blijven ook altijd afhankelijk van het gedrag van anderen, waarbij afleiding en onder invloed aan het verkeer deelnemen niet zelden meespelen.

Dagelijks vallen er slachtoffers in ons vluchtige verkeer. En ja, natuurlijk heeft ook de fietser daar zelf een rol in, in houding en gedrag. We zijn immers ook zeker niet altijd heilig. Maar dat neemt niet weg dat fietsers en voetgangers nog steeds heel erg kwetsbaar zijn op onze wegen. Niet in de laatste plaats omdat auto’s steeds groter en zwaarder worden. Al onze verworvenheden hier, alles wat we zo doodnormaal zijn gaan vinden aan onze geroemde fietscultuur, dat verdient het om voor te blijven strijden. We moeten gaan voor échte veiligheid in plaats van een schijnveiligheid creëren, in plaats van een paard dat áchter de wagen gespannen wordt. Helm op of helm af is niet de échte vraag. De strijd gaat werkelijk om de vraag hoe we de openbare ruimte weer meer kunnen gebruiken voor ontmoeting en buiten spelen. Voor jong en zeker ook oud. En hoe we niet alleen op het thema veiligheid écht aan preventie gaan doen, maar ook op het thema bewegen. Want de fiets is, zo betoogden we hier al vaker, een uitstekend middel in de strijd tegen overgewicht, filedruk en mentale en fysieke gezondheid. Mede daarom is het zo van belang dat recent het ZonMW-subsidietraject Fietsveiligheid Voorop is gestart. Want ook onze fietscultuur is een ultieme vorm van buiten spelen en jeugdig blijven. Met de wind in de haren. Dat stuk erfgoed, de fiets als monument, verdient bescherming.